Trong đợt khai quật khảo cổ năm 2025, các nhà khảo cổ đã phát hiện một hệ thống móng cột có kích thước đặc biệt lớn, vượt xa những phát hiện trước đây tại Hoàng thành Thăng Long. Nổi bật là một móng cột được tạo thành từ 81 lớp đầm liên tiếp, dày khoảng 4m, với diện tích bề mặt từ 15–18m², tương đương diện tích của một căn nhà nhỏ.
Theo PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, đây là loại móng cột có quy mô lớn nhất từng được xác định trong lịch sử kiến trúc Việt Nam.
Đáng chú ý, các móng đơn được phát hiện chủ yếu nằm trong lòng kiến trúc, trong khi các móng kép phân bố ở khu vực rìa bên ngoài. Từ những móng cột đã xuất lộ, các nhà nghiên cứu bước đầu xác định Chính điện Kính Thiên có quy mô 9 gian theo chiều đông – tây. Giới hạn theo chiều bắc – nam vẫn cần tiếp tục nghiên cứu để xác định chính xác mặt bằng quy hoạch tổng thể của công trình.
Các móng nền và móng cột của kiến trúc điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng (thế kỷ XV–XVIII) được xây dựng trên nền đất sét của các giai đoạn sớm hơn, gồm thời Trần (thế kỷ XIII–XIV), thời Lý (thế kỷ XI–XII) và thời Tiền Thăng Long (thế kỷ VII–X).
Để làm rõ bối cảnh phát hiện, theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật tại khu vực nền điện Kính Thiên, thuộc trục trung tâm Hoàng thành Thăng Long – Hà Nội, với tổng diện tích 580m².
Khu vực khai quật nằm dưới nền tòa nhà Pháo binh (CT04). Công trình này đã được hạ giải theo Quyết định 46 COM 7B.43 bằng quy trình có kiểm soát, tuân thủ hướng dẫn của UNESCO và Hiến chương Quốc tế về Bảo tồn và Trùng tu Di tích và Di chỉ năm 1964 (Hiến chương Venice), đồng thời phù hợp với Luật Di sản văn hóa Việt Nam năm 2024.
Theo báo cáo sơ bộ, địa tầng tại khu vực khai quật dày khoảng 6m, gồm 6 lớp văn hóa kéo dài từ thời Tiền Thăng Long đến thời hiện đại (thế kỷ XIX–XX). Trong đó, lớp văn hóa thời Lê dày nhất, gần 3m, bao gồm cả giai đoạn Lê sơ và Lê Trung hưng.
Tương ứng với các tầng văn hóa là hệ thống dấu tích kiến trúc phong phú, gồm một hàng gạch đỏ thời Trần (thế kỷ XIII–XIV), một hàng gạch xám thời Lê sơ (thế kỷ XV–XVI), nền đá lát Ngự đạo và 14 móng kiến trúc của Chính điện Kính Thiên thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII–XVIII).
Tính cả các đợt khai quật vào các năm 2011, 2023 và 2025, tổng số móng cột của Chính điện Kính Thiên đã được phát lộ là 30 trên tổng số 36 móng, gồm hai loại là móng đơn và móng kép. Ngoài ra, các nhà khảo cổ còn phát hiện 2 cống nước thời Nguyễn (thế kỷ XIX) và 26/64 móng cột của kiến trúc điện Long Thiên.
Dấu tích điện Long Thiên cho thấy sự trùng khớp hoàn toàn với giới hạn đông – tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc. Hệ thống móng cột và cống thoát nước được phát lộ cho phép khẳng định điện Long Thiên do vua Gia Long xây dựng theo kiểu kiến trúc đặc trưng của triều Nguyễn là “trùng thiềm điệp ốc”, với tiền điện và chính điện cùng đặt trên một nền móng, kết nối với nhau bằng gian thừa lưu.
Song song với công tác khai quật thực địa, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội đang đổi mới phương pháp nghiên cứu, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin vào khảo cổ học. Toàn bộ dữ liệu khai quật được số hóa nhằm phục vụ nghiên cứu, đối chiếu và phục dựng 3D các công trình kiến trúc cổ.
Theo các nhà nghiên cứu, những cổ vật có quy mô đặc biệt lớn vừa được phát hiện đang trở thành nguồn dữ liệu đầu vào quan trọng cho các mô hình phục dựng không gian ba chiều và bản sao số (digital twin). Quá trình phục dựng đòi hỏi nghiên cứu chi tiết từng bộ phận, ghép nối các mảnh còn thiếu và đối chiếu với tư liệu lịch sử để tiến tới trưng bày, giúp công chúng tiếp cận di sản một cách trực quan và dễ hiểu hơn.
Trong lĩnh vực khảo cổ học, Việt Nam hiện cũng đang ứng dụng nhiều công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI) và thị giác máy tính (computer vision). AI hỗ trợ xử lý, phân tích khối dữ liệu khảo cổ khổng lồ được tích lũy qua nhiều thập kỷ, trong khi công nghệ thị giác máy tính giúp nhận diện hiện vật, lập bản đồ chính xác các địa điểm khảo cổ, phát hiện những mô hình ẩn trong cảnh quan và thậm chí ghép nối các hiện vật bị vỡ vụn.
