Nghiên cứu do GS.TS. Nguyễn Mạnh Cường cùng nhóm nghiên cứu Viện Hóa học – Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam thực hiện trong khuôn khổ đề tài "Nghiên cứu phát triển sản phẩm có tác dụng chống viêm phổi từ một số cây thuốc chọn lọc" (mã số CT0000.07/22-24). Đề tài khảo sát 8 cây thuốc có tiềm năng kháng viêm nhằm đánh giá từ thành phần hóa học, cơ chế tác dụng đến khả năng phát triển sản phẩm ứng dụng.
Theo GS.TS. Nguyễn Mạnh Cường, nghiên cứu có ý nghĩa trong bối cảnh viêm phổi và các bệnh viêm đường hô hấp vẫn là thách thức lớn với sức khỏe cộng đồng. Trong khi thuốc chống viêm hiện nay giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả, việc sử dụng kéo dài có thể đi kèm nhiều tác dụng phụ, đặt ra nhu cầu tìm kiếm các giải pháp có nguồn gốc tự nhiên và độ an toàn sinh học cao.
Hình thái thực vật cây Quýt hoi (Citrus × aurantium L.)
Thống kê cho thấy, cứ 4 người thì có ít nhất 1 người từng mắc bệnh viêm đường hô hấp. Trăn trở trước thực tế đó, nhóm nghiên cứu đã theo đuổi hướng tìm kiếm hoạt chất chống viêm từ dược liệu tự nhiên với kỳ vọng tạo ra các sản phẩm an toàn, có cơ sở khoa học, đồng thời góp phần nâng tầm giá trị nguồn dược liệu bản địa.
Từ cây thuốc bản địa đến dữ liệu khoa học
Quýt hôi (hay quýt rừng) là cây thuốc bản địa vùng núi Pù Luông, Thanh Hóa. Trong dân gian, lá và vỏ quả Quýt hôi từ lâu được đồng bào Thái và Mường sử dụng để trị ho hen, cảm cúm, phong thấp. Đặc biệt, lá Quýt hôi còn là thành phần chính trong bài thuốc hỗ trợ điều trị viêm phổi của mế Tiến ở Tân Lạc (Hòa Bình).
Tuy nhiên, dù được sử dụng khá phổ biến, loài cây này trước đây gần như chưa được nghiên cứu đầy đủ về tên khoa học, thành phần hóa học cũng như tác dụng kháng viêm. Từ thực tế đó, nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát và đánh giá một cách hệ thống.
Bằng việc kết hợp phương pháp so sánh hình thái thực vật và giải trình tự gen, nhóm lần đầu tiên xác định chính xác tên khoa học của Quýt hôi là Citrus × aurantium L., trong đó dấu "×" cho thấy đây là loài lai hóa tự nhiên. Kết quả này giúp làm rõ cơ sở khoa học cho cây thuốc dân gian vốn chưa được định danh đầy đủ trước đây.
Khi phân tích tinh dầu lá Quýt hôi tại Việt Nam, nhóm còn phát hiện hàm lượng lớn các hợp chất thymol và thymol methyl ether – những thành phần có liên quan đến hoạt tính sinh học và tiềm năng kháng viêm.
GS.TS. Nguyễn Mạnh Cường cùng nhóm nghiên cứu tại phòng thí nghiệm (Ảnh: Minh Đức).
Đáng chú ý, khi đánh giá tác dụng kháng viêm trong phòng thí nghiệm, cao chiết từ lá Quýt hôi cho thấy khả năng ức chế mạnh sự sản sinh nitric oxide (NO) cùng các cytokine tiền viêm quan trọng như TNF-α và IL-6. Đây là phát hiện đáng chú ý bởi trước đó tác dụng kháng viêm của loài cây này chưa từng được chứng minh rõ ràng bằng thực nghiệm.
Theo GS.TS. Nguyễn Mạnh Cường, nhóm đã phối hợp với Viện Sinh học để đánh giá tác dụng của các hợp chất thiên nhiên trên mô hình mô phỏng tình trạng đồng nhiễm vi khuẩn và virus đặc trưng thường gặp ở các ca viêm phổi nặng trên lâm sàng.
"Mô hình thực nghiệm kết hợp LPS – đại diện cho vi khuẩn Gram âm và poly (I:C) – đại diện cho RNA virus giúp mô phỏng sát hơn phản ứng viêm phức tạp xảy ra trong cơ thể người bệnh. Kết quả cho thấy các hợp chất tự nhiên này có tiềm năng trong kiểm soát hiện tượng 'bão cytokine', phản ứng miễn dịch quá mức có thể dẫn đến tổn thương phổi cấp", GS.TS. Nguyễn Mạnh Cường cho biết.
Hội đồng nghiệm thu cấp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đánh giá đề tài có cách tiếp cận bài bản, chiều sâu khoa học và giá trị thực tiễn cao. Kết quả nghiên cứu đã được công bố trên 4 bài báo quốc tế thuộc danh mục SCIE, cho thấy tiềm năng nâng tầm cây thuốc bản địa từ kinh nghiệm dân gian thành sản phẩm có cơ sở khoa học và khả năng ứng dụng thực tiễn.
