Đó là: Cỏ mần trầu
Theo cuốn Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam của GS. Đỗ Tất Lợi, cỏ mần trầu (tên khoa học Eleusine indica (L.) Gaertn.), còn gọi là ngưu cân thảo, sam tử thảo hay cỏ chỉ tía, thuộc họ Lúa (Poaceae). Đây là loài cỏ sống một năm, mọc thành từng cụm, cao khoảng 10-60 cm, phân bố rộng khắp Việt Nam cũng như nhiều nước nhiệt đới và cận nhiệt đới.
Loài cây này mọc hoang ở bãi cỏ, ven đường, bờ ruộng và là thức ăn quen thuộc của trâu bò. Trong dân gian, toàn cây được thu hái gần như quanh năm để làm thuốc.
Theo cố GS. Đỗ Tất Lợi, dù chưa có nhiều nghiên cứu xác định hoạt chất chữa bệnh của cỏ mần trầu, nhưng kinh nghiệm dân gian từ lâu đã sử dụng cây này để hạ sốt, giúp ra mồ hôi, hỗ trợ điều trị sốt rét và "mát gan". Gần đây, cỏ mần trầu còn được dùng hỗ trợ người bị tăng huyết áp.
Một bài thuốc dân gian được ghi lại là dùng khoảng 500 g cỏ mần trầu tươi, nhổ cả rễ, rửa sạch, giã nát, thêm một bát nước đun sôi để nguội rồi vắt lấy nước cốt, lọc qua vải và uống hai lần mỗi ngày.
Cỏ mần trầu.
Ngoài ra, trong dân gian còn lưu truyền một số bài thuốc khác như dùng 60 g cỏ mần trầu kết hợp 30 g rễ tổ kén đực sắc uống hỗ trợ người bị viêm gan vàng da; hoặc dùng 60 g cỏ mần trầu tươi cùng 10 cùi vải sắc nước uống hỗ trợ điều trị viêm tinh hoàn. Tuy nhiên, đây chủ yếu là kinh nghiệm dân gian, người bệnh không nên tự ý sử dụng thay thế cho điều trị y khoa.
Nhờ những tác dụng điều trị mà cỏ mần trầu còn được ví như cây thuốc sẵn có "toàn năng" trong chữa bệnh.
Loại cỏ giúp xử lý ô nhiễm môi trường
Không chỉ được biết đến như một vị thuốc, cỏ mần trầu còn thu hút sự quan tâm của các nhà khoa học nhờ khả năng xử lý ô nhiễm môi trường.
Năm 2018, nhóm nghiên cứu thuộc Đại học Thái Nguyên gồm các nhà khoa học của Trường Đại học Y Dược, Trường Đại học Khoa học, Trường Đại học Sư phạm và Trường Đại học Nông Lâm đã công bố nghiên cứu về khả năng xử lý ô nhiễm chì trong đất của cỏ mần trầu.
Nghiên cứu được thực hiện trên đất lấy từ khu vực chân bãi thải mỏ kẽm - chì Làng Hích (huyện Đồng Hỷ cũ, tỉnh Thái Nguyên), nơi có hàm lượng chì lên tới khoảng 1.671 mg/kg - mức ô nhiễm rất cao.
Các nhà khoa học đã so sánh khả năng hấp thu chì của ba loài thực vật gồm cỏ Vetiver, cây dương xỉ và cỏ mần trầu nhằm tìm kiếm giải pháp xử lý ô nhiễm thân thiện với môi trường và chi phí thấp.
Kết quả cho thấy cỏ mần trầu vẫn có thể sinh trưởng trong điều kiện đất ô nhiễm chì nặng. Trong tháng đầu, cây phát triển chậm hơn so với khi trồng trên đất sạch, chiều cao và số nhánh đều thấp hơn. Tuy nhiên, cây vẫn tiếp tục phát triển và đến khoảng 90-120 ngày bắt đầu ra hoa.
Điều đáng chú ý là trong suốt quá trình sinh trưởng, cỏ mần trầu liên tục hấp thu chì từ đất. Kim loại nặng được tích lũy chủ yếu ở bộ rễ, sau đó mới đến thân và lá. Sau 90 ngày, hàm lượng chì trong rễ đạt hơn 121 mg/kg, trong khi thân và lá chỉ gần 18 mg/kg.
Theo nhóm nghiên cứu, việc chì tập trung chủ yếu ở rễ giúp hạn chế sự di chuyển của kim loại nặng lên các bộ phận phía trên của cây. Đây là cơ chế thường gặp ở nhiều loài thực vật được sử dụng để phục hồi đất ô nhiễm.
Đáng chú ý hơn, sau 120 ngày trồng cỏ mần trầu, hàm lượng chì trong đất giảm từ khoảng 1.671 mg/kg xuống còn khoảng 896 mg/kg, tức gần một nửa lượng chì ban đầu đã được loại bỏ khỏi môi trường đất.
Các nhà khoa học đánh giá cỏ mần trầu có ưu điểm là loài cây bản địa, dễ sinh trưởng, không đòi hỏi kỹ thuật chăm sóc phức tạp và chi phí thấp. Vì vậy, loài cỏ này có tiềm năng được ứng dụng trong các chương trình phục hồi đất ô nhiễm do hoạt động khai thác khoáng sản.
