Gỡ “điểm nghẽn” thể chế để Tp.HCM bứt tốc thành siêu đô thị quốc tế
Hội thảo Tham vấn lấy ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực pháp luật, góp ý dự thảo dự án Luật Đô thị đặc biệt do Sở Tư pháp Tp.HCM phối hợp cùng Hội Luật gia Tp.HCM, Đoàn Luật sư Tp.HCM tổ chức, với sự tham gia của nhiều chuyên gia pháp lý, luật gia, luật sư, nhà nghiên cứu và đại diện các cơ quan quản lý.
Chủ trì hội thảo gồm ông Nguyễn Văn Vũ, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Tp.HCM; Bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia Tp.HCM và ông Nguyễn Văn Trung, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Tp.HCM.
Phát biểu tại hội thảo, bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp Tp.HCM cho biết thành phố đang khẩn trương hoàn thiện dự thảo luật để kịp trình trong kỳ họp gần nhất theo yêu cầu tiến độ của Trung ương.
Bà Nguyễn Thị Hồng Hạnh, Giám đốc Sở Tư pháp Tp.HCM.
Theo bà Hạnh, dự thảo luật lần này có khối lượng công việc rất lớn khi đi theo hướng phân quyền, phân cấp mạnh cho Tp.HCM. Điều đó đồng nghĩa thành phố sẽ phải xây dựng hệ thống văn bản hướng dẫn thi hành đồ sộ sau khi luật được thông qua.
“Chúng tôi dự kiến sẽ phải ban hành không dưới 100 văn bản hướng dẫn để triển khai luật vào thực tiễn”, bà Hạnh nói.
Lãnh đạo Sở Tư pháp Tp.HCM cho biết thành phố đang nghiên cứu mô hình “xây dựng pháp luật tập trung”, tận dụng cơ chế đặc thù từ Nghị quyết 98 để huy động đội ngũ luật sư, chuyên gia pháp lý cùng tham gia xây dựng chính sách, soạn thảo văn bản hướng dẫn.
Theo bà Hạnh, nhiều quy định trong dự thảo luật mang tính khung, gợi mở lớn nên vai trò phản biện, đóng góp của giới luật gia và đội ngũ chuyên gia là đặc biệt quan trọng nhằm giúp chính sách đi vào cuộc sống.
Ông Nguyễn Văn Trung, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Tp.HCM nhận định việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt là nhiệm vụ chiến lược nhằm hiện thực hóa định hướng đưa Tp.HCM trở thành trung tâm kinh tế, tài chính, công nghệ và dịch vụ hàng đầu khu vực Đông Nam Á.
Ông Nguyễn Văn Trung, Chủ nhiệm Đoàn Luật sư Tp.HCM.
Theo ông Trung, dự thảo luật là một văn bản hoàn toàn mới, chưa có tiền lệ, tác động sâu rộng đến nhiều lĩnh vực kinh tế - xã hội. Do đó, việc tiếp nhận ý kiến phản biện từ giới chuyên gia, luật sư và những người trực tiếp làm công tác thực tiễn có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
“Cần nhìn thẳng vào các nút thắt thể chế để tìm ra giải pháp tối ưu nhất cho Tp.HCM”, ông Trung nhấn mạnh.
Trong phần đề dẫn hội thảo, ông Nguyễn Văn Vũ, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Tp.HCM cho biết thành phố hiện đã hội đủ cơ sở chính trị, pháp lý và thực tiễn để xây dựng Luật Đô thị đặc biệt.
Ông Nguyễn Văn Vũ, Phó Giám đốc Sở Tư pháp phát biểu đề dẫn.
Theo ông Vũ, dự thảo luật được xây dựng trên tinh thần phân quyền tối đa cho Tp.HCM. Trong đó, dự kiến giao HĐND TP hơn 140 thẩm quyền, UBND TP hơn 100 thẩm quyền và Chủ tịch UBND TP hơn 20 thẩm quyền trong nhiều lĩnh vực.
Dự thảo cũng hướng đến mô hình quản trị đô thị hiện đại dựa trên chuyển đổi số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo; đồng thời tăng tính chủ động cho Tp.HCM trong quy hoạch, đầu tư, phát triển hạ tầng, tài chính và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao.
Cần trao quyền mạnh hơn cho Tp.HCM để phát huy vai trò đô thị đặc biệt
Đóng góp tại hội thảo, Luật sư, Tiến sĩ Phan Trung Hoài, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Trọng tài viên Quốc tế Việt Nam, cho rằng “linh hồn” của Luật Đô thị đặc biệt phải hướng đến người dân, lấy sự bình an, hạnh phúc và mức độ hài lòng của người dân làm thước đo cuối cùng của quá trình phát triển đô thị.
“Nhân dân phải là chủ thể trong mọi quyết sách phát triển thành phố; sự hài lòng, cuộc sống ấm no và hạnh phúc của người dân phải trở thành thước đo hiệu quả quản trị đô thị”, ông Hoài nhấn mạnh.
Từ đó, ông đề xuất dự thảo luật cần bổ sung cơ chế phản biện chính sách từ người dân, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, doanh nghiệp, đồng thời nghiên cứu xây dựng các chỉ số “an bình” và “hạnh phúc đô thị”.
Luật sư, Tiến sĩ Phan Trung Hoài, Phó Chủ tịch Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Trọng tài viên Quốc tế Việt Nam trình bày tại hội thảo.
Một nội dung đáng chú ý khác được Luật sư, Tiến sĩ Phan Trung Hoài đề cập là yêu cầu cân bằng quyền lực giữa Trung ương và địa phương trong bối cảnh Tp.HCM được trao cơ chế phân quyền rất lớn.
Theo ông, dự thảo luật đang hướng đến việc cho phép Tp.HCM chủ động ban hành văn bản quy phạm pháp luật, thí điểm cơ chế mới hoặc áp dụng các chính sách khác với quy định hiện hành ở nhiều lĩnh vực. Tuy nhiên, việc mở rộng quyền tự chủ phải đi kèm cơ chế kiểm soát quyền lực, đảm bảo tuân thủ Hiến pháp và bảo vệ người thực thi chính sách mới.
Ông cho rằng “sắc thái” của một đô thị đặc biệt không chỉ nằm ở quyền hạn vượt trội mà còn ở việc hình thành được hệ sinh thái pháp luật đồng bộ, minh bạch, ổn định và có khả năng thích ứng với các lĩnh vực mới như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, kinh tế xanh hay đổi mới sáng tạo.
Đại biểu tham dự hội thảo.
Để vận hành được hệ sinh thái đó, theo ông Hoài, Tp.HCM cần chú trọng xây dựng nguồn nhân lực pháp lý chất lượng cao, bao gồm đội ngũ thẩm phán, luật sư, chuyên gia pháp lý và cán bộ thực thi pháp luật có tư duy liên ngành, năng lực số và khả năng thích ứng với môi trường pháp lý toàn cầu.
Đặc biệt, vị luật sư cũng đề xuất Luật Đô thị đặc biệt cần mở ra hành lang pháp lý để phát triển thị trường dịch vụ pháp lý chất lượng cao tại Tp.HCM, hướng đến hình thành các công ty luật quy mô lớn, đủ năng lực cạnh tranh quốc tế và tham gia sâu vào quá trình hoạch định chính sách công.
Ngoài ra, Luật sư, Tiến sĩ Phan Trung Hoài cũng cho rằng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt hiện vẫn thiếu nội dung về xây dựng văn hóa pháp quyền trong đời sống đô thị.
Theo ông, văn hóa pháp quyền không chỉ là ý thức tuân thủ pháp luật mà còn là niềm tin của xã hội vào công lý, sự công bằng và khả năng tiếp cận công lý của người dân.
Ông đề nghị dự thảo luật cần bổ sung các giải pháp nâng cao văn hóa pháp luật, thúc đẩy tinh thần thượng tôn pháp luật, tăng cường giáo dục ý thức pháp lý và đổi mới phương thức truyền thông pháp luật gắn với công nghệ số.
Đóng góp tại hội thảo, Luật gia Lê Thị Minh Long, Chi hội trưởng Chi hội Luật gia Văn phòng Bộ Tư pháp Tp.HCM cho rằng việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh Tp.HCM sau sáp nhập với Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu đang hình thành một “siêu đô thị quốc tế” với quy mô hơn 14 triệu dân.
Theo bà Long, các cơ chế đặc thù hiện nay mới chỉ mang tính thí điểm, chưa tạo được nền tảng pháp lý toàn diện, ổn định và bền vững cho mô hình đô thị đặc biệt. Vì vậy, cần có một đạo luật riêng đủ mạnh để vừa trao quyền rộng cho Tp.HCM, vừa kiểm soát hiệu quả quyền lực và tạo không gian pháp lý đủ mở cho đổi mới sáng tạo.
Bà Lê Thị Minh Long, Chi hội trưởng Chi hội Luật gia Văn phòng Bộ tư pháp Tp.HCM.
Đối với dự thảo lần 5, bà Long cho rằng nhiều nội dung đã được tiếp thu, hoàn thiện đáng kể, song vẫn còn một số vấn đề cần điều chỉnh.
Trong đó, bà đề nghị bổ sung quy định liên quan quản lý không gian tầm cao tại Tp.HCM phải phù hợp với Luật Quốc phòng và Luật Hàng không dân dụng Việt Nam, do đặc thù có sân bay Tân Sơn Nhất nằm trong nội đô.
Ngoài ra, nữ luật gia cũng kiến nghị việc trao quyền cho Tp.HCM ban hành văn bản quy phạm pháp luật đặc thù phải đi kèm yêu cầu tuân thủ đầy đủ về thẩm quyền, nội dung và hình thức ban hành.
Đáng chú ý, bà Long đề nghị cân nhắc lại quy định miễn trách nhiệm hình sự đối với cán bộ, công chức thực hiện cơ chế thí điểm nếu gây thiệt hại nhưng không vụ lợi. Theo bà, quy định này cần được thiết kế chặt chẽ để tránh nguy cơ bị lợi dụng hoặc mâu thuẫn với các nguyên tắc của Bộ luật Hình sự.
“Trách nhiệm hình sự không thể miễn hoàn toàn mà cần xem xét theo mức độ, tính chất của hành vi”, bà Long nêu quan điểm.
Tiếp nối phần tham luận của các chuyên gia pháp lý, Luật sư Nguyễn Thế Phong, thành viên Đoàn Luật sư Tp.HCM cho rằng Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt đã thể hiện rõ tinh thần phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền Tp.HCM, song cần tiếp tục tháo gỡ sâu hơn các “điểm nghẽn pháp lý” để tạo động lực phát triển cho siêu đô thị.
Luật sư Nguyễn Thế Phong, thành viên Đoàn Luật sư Tp.HCM.
Theo ông Phong, Tp.HCM cần được trao cơ chế đặc thù mạnh hơn về quy hoạch, đất đai và tổ chức bộ máy. Ông đề xuất bổ sung quy định tăng mảng xanh đô thị, quy hoạch xử lý rác thải đồng bộ, đồng thời tạo điều kiện để nhà đầu tư dễ tiếp cận quỹ đất, đơn giản hóa thủ tục chuyển nhượng đất phục vụ đầu tư.
Luật sư Nguyễn Thế Phong cũng nhấn mạnh cần mở rộng cơ chế bảo vệ cán bộ “dám nghĩ, dám làm”, tránh tâm lý e ngại trách nhiệm khi triển khai các chính sách đột phá nhưng không vụ lợi.
Đáng chú ý, ông đề nghị bổ sung quy định về phát triển “thị trường dịch vụ pháp lý” trong Luật Đô thị đặc biệt. Theo ông, với khoảng 10.000 luật sư đang hoạt động, Tp.HCM cần xem dịch vụ pháp lý, công chứng, thừa phát lại, đấu giá tài sản… là một cấu phần quan trọng trong hệ sinh thái kinh tế của đô thị đặc biệt.
Luật gia Trương Nhật Quang, Chi hội trưởng Chi hội Luật gia phường Lái Thiêu (Tp.HCM) cho rằng, việc xây dựng Luật Đô thị đặc biệt là yêu cầu cấp thiết nhằm tạo nền tảng pháp lý ổn định, lâu dài cho Tp.HCM trong bối cảnh trở thành siêu đô thị và trung tâm kinh tế lớn của cả nước.
Theo ông, đây là bước chuyển từ cơ chế “thí điểm đặc thù” sang xây dựng một khung thể chế riêng, đủ linh hoạt để Thành phố thích ứng với những biến động nhanh của kinh tế, công nghệ và quản trị hiện đại.
Luật gia Trương Nhật Quang, Chi hội trưởng Chi hội Luật gia phường Lái Thiêu.
Ông Quang đánh giá cao các quy định trong Dự thảo liên quan đến nguyên tắc áp dụng pháp luật ưu tiên và cơ chế cho phép Tp.HCM chủ động ban hành văn bản quy phạm pháp luật đối với các vấn đề “khác hoặc chưa có quy định” từ Trung ương. Theo ông, đây là bước đột phá quan trọng trong tư duy phân cấp, phân quyền và quản trị đô thị.
Tuy nhiên, ông cho rằng Dự thảo vẫn còn mang nặng cơ chế “xin - cho” khi nhiều nội dung quan trọng vẫn phải lấy ý kiến hoặc chờ chấp thuận từ các bộ, ngành Trung ương. Vì vậy, ông kiến nghị mở rộng quyền tự chủ cho Thành phố, đặc biệt trong xây dựng cơ chế, chính sách và ban hành văn bản theo thủ tục rút gọn để kịp thời xử lý các vấn đề phát sinh từ thực tiễn.
Phát biểu kết thúc hội thảo, bà Ung Thị Xuân Hương, Chủ tịch Hội Luật gia Tp.HCM cho biết Ban tổ chức nhận được 14 tham luận ý kiến, sẽ tổng hợp toàn bộ các ý kiến đóng góp để gửi đến Ban soạn thảo nhằm tiếp tục hoàn thiện Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt trước khi trình Bộ Tư pháp thẩm định.
Theo bà Hương, thời gian hoàn thiện dự thảo hiện rất gấp khi dự kiến đến ngày 5/6, hồ sơ phải được gửi Bộ Tư pháp để thẩm định. Vì vậy, các ý kiến tại hội thảo lần này được xem là cơ sở quan trọng để cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát, chỉnh sửa và hoàn thiện dự luật.
Tp.HCM muốn “mở khóa” thể chế bằng Luật Đô thị đặc biệt, đề xuất hàng loạt cơ chế vượt khung
