Siết khí thải xe máy: Bài toán không chỉ là khói bụi

Với việc ban hành Quyết định 13/2026/QĐ-TTg, Chính phủ đã chính thức xác lập "đường ray" pháp lý để làm sạch bầu không khí đô thị, bắt đầu từ hai đầu cầu kinh tế lớn nhất cả nước.

Theo đó, lộ trình kiểm định khí thải mô tô, xe máy sẽ bắt đầu từ ngày 1-7-2027 đối với TP Hà Nội và TP HCM. Đến ngày 1-7-2028, quy định này áp dụng cho các thành phố còn lại gồm Hải Phòng, Huế, Đà Nẵng, Cần Thơ và từ ngày 1-7-2030 sẽ triển khai tại các tỉnh khác. Tùy tình hình thực tế, địa phương có thể áp dụng sớm hơn.

Về tiêu chuẩn kỹ thuật, quyết định phân định rõ: xe sản xuất hoặc nhập khẩu trước năm 2016 áp dụng mức 1; xe sản xuất từ năm 2017 đến trước 30-6-2027 áp dụng mức 2 và xe sản xuất từ ngày 1-7-2027 áp dụng mức 4. Đáng chú ý, từ ngày 1-1-2028, toàn bộ xe máy lưu thông tại TP Hà Nội và TP HCM phải đạt mức 2 trở lên. Riêng khu vực "vùng phát thải thấp" tại thủ đô, phương tiện phải tuân thủ các tiêu chuẩn khắt khe theo Nghị quyết của HĐND thành phố.

Xe máy ở TP Hà Nội và TP HCM sẽ phải thực hiện kiểm định khí thải từ ngày 1-7-2027. Ảnh: HOÀNG TRIỀU

Ông Trương Mạnh Tuấn, Phó trưởng Phòng Quản lý chất lượng môi trường (Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường), khẳng định việc kiểm soát khí thải xe máy là cấp thiết do lượng phương tiện lưu thông quá lớn. Tuy nhiên, quá trình này được thực hiện theo lộ trình nhiều bước nhằm hài hòa giữa bảo vệ môi trường và an sinh xã hội. Dự kiến sau khi áp dụng mức đầu tiên vào năm 2027, tiêu chuẩn sẽ nâng dần sau mỗi 2-3 năm để loại bỏ xe không đạt chuẩn mà không gây sốc cho sinh kế người dân.

Thách thức lớn nhất hiện nay là hạ tầng kiểm định. Trong khi ô tô đã có hệ thống trạm vận hành ổn định, trạm kiểm định cho xe máy gần như chưa có. Ước tính, TP Hà Nội và TP HCM cần tối thiểu 400 - 500 điểm kiểm định mỗi thành phố. Do đó, thời hạn đến giữa năm 2027 mới bắt đầu thực hiện nhằm tạo quỹ thời gian chuẩn bị. Đặc biệt, giai đoạn đầu sẽ chưa áp dụng xử phạt ngay để các bộ, ngành đẩy mạnh tuyên truyền, hướng dẫn người dân thích nghi.

Về chi phí, mức phí kiểm định định kỳ dự kiến dưới 100.000 đồng/lần. Để chính sách đi vào cuộc sống, đại diện Cục Môi trường nhấn mạnh cần có chiến dịch truyền thông mạnh mẽ, nhất là với chủ sở hữu xe đời cũ phải kiểm định hằng năm. Song song đó, hạ tầng nhiên liệu cần được hoàn thiện và đồng bộ hóa tiêu chuẩn giữa chủng loại xe, công nghệ và nhiên liệu thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Khoa học và Công nghệ với Bộ Công Thương.

Thống kê của Cục Đăng kiểm Việt Nam (Bộ Xây dựng) cho thấy cả nước hiện có hơn 70 triệu mô tô và xe máy đang lưu hành. Ước tính, cả nước cần khoảng 5.000 cơ sở đủ điều kiện để kiểm định khí thải xe máy. Do vậy, lộ trình kiểm định khí thải phải bảo đảm tính khả thi khi thực hiện, nếu không sẽ gây xáo trộn xã hội, tác động lớn đến người dân.

Trong khi đó, TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, cho rằng khi thực hiện Luật Bảo vệ môi trường, các đô thị đang từng bước xây dựng quy chuẩn, tiêu chuẩn nhằm kiểm soát và hạn chế nguồn phát thải. Trước mắt chưa cấm hoàn toàn, nhưng sẽ từng bước hạn chế các phương tiện phát thải cao thông qua việc kiểm soát các tiêu chuẩn kỹ thuật. Tuy nhiên, quá trình này cần được triển khai theo lộ trình. Mỗi chính sách mới thường đi kèm với nhiều ý kiến khác nhau, vì vậy cơ quan quản lý cần truyền thông kịp thời, minh bạch để tránh hiểu nhầm, giúp người dân nắm rõ và tuân thủ.

Cũng theo ông Tùng, thực tế, nhiều thành phố lớn trên thế giới đã áp dụng việc kiểm soát khí thải thông qua tiêu chuẩn kỹ thuật: phương tiện không đạt chuẩn sẽ không được lưu hành, chứ không chỉ đơn thuần là hạn chế vào nội đô. Các tiêu chuẩn này ngày càng được siết chặt theo thời gian. Song song với đó, cần phát triển mạnh hệ thống giao thông công cộng. Việc kiểm soát khí thải chỉ hiệu quả khi được triển khai đồng bộ với nhiều chính sách hỗ trợ khác.

Bên cạnh áp dụng và nâng cấp tiêu chuẩn khí thải, ông Lê Văn Đạt, Phó Giám đốc Học viện Chiến lược, Bồi dưỡng cán bộ xây dựng (Bộ Xây dựng), khuyến nghị cần tập trung nhiều giải pháp, trong đó gắn với lộ trình chuyển đổi sang xe điện cho cá nhân và công cộng; phát triển hạ tầng sạc công cộng, thông minh; xây dựng lộ trình loại bỏ hoặc hạn chế xe phát thải; khuyến khích xe buýt. Việt Nam có thể tham khảo một số chính sách tài chính hỗ trợ mua sắm phương tiện giao thông điện tại các quốc gia trên thế giới. Trung Quốc miễn thuế mua xe điện và nhận thêm trợ cấp đổi xe cũ kết hợp với chính sách hạn chế xe xăng; Na Uy miễn VAT 25% cho xe điện giá dưới 47.000 USD; miễn thuế nhập khẩu, phí đăng ký, giảm phí cầu đường, giảm phí đỗ xe.